Obraz osadnictwa w okolicach Poznania w epoce kamienia i brązu

 Paleolit schyłkowy i mezolit

    Podsumowując badania przeprowadzone na prezentowanym obszarze (w jego północnej i południowej części), w efekcie czego stworzona została mapa najstarszego osadnictwa, można stwierdzić, że zarówno pozostałości schyłkowopaleolityczne, jak też i mezolityczne wpasowują się w aktualny obraz ówczesnych społeczności, których ślady zlokalizowane zostały na terenie całej Wielkopolski.  W późnym plejstocenie obszary te zamieszkiwane od przełomu 14/13 tysiąclecia BC były początkowo przez ugrupowania hamburskie, a następnie w przez społeczności postmadleńskie. Jednakże w okolicach Poznania dotychczas nie udało się wyróżnić artefaktów, które można by wiązać z wymienionymi jednostkami. Tego obrazu nie zmieniły również badania powierzchniowe przeprowadzone w latach 2012-2013.
Dopiero w okresie Dryasu III (10 700 - 9600 BC), w trakcie ostatniego ochłodzenia, obszary współczesnego Poznania i jego okolic, zostały zasiedlone przez społeczności tzw. technokompleksu z liściakami. Zakładane przez społeczności świderskie obozowiska lokowane były przede wszystkim na terasach rzek, jezior, a także na wydmach w pobliżu zbiorników wodnych. Pozostałości po ich bytowaniu to przede wszystkim skupienia artefaktów krzemiennych zawierające elementy związane z technologią pozyskiwania smukłych wiórów. Prace przeprowadzone w ramach tzw. drugiego przejścia, ukazały, że również na obszarze badań istnieją ślady pobytu wspomnianych ugrupowań schyłkowopaleolitycznych.
Wraz z początkiem holocenu, około 9000 lat BC na obszarze Wielkopolski pojawiły się społeczności mezolityczne. Ich osadnictwo lokalizowało się w dolinach małych i średnich rzek, na wydmach i wałach kemowych, w pobliżu wody. Pozostałości obozowisk wczesnoholoceńskich na terenie Wielkopolski, to przede wszystkim skupiska artefaktów krzemiennych związanych z mikrolitycznym rdzeniowaniem. Do rzadkości należą znaleziska materiałów organicznych - narzędzi z poroża i kości, czy też szczątków pokonsumpcyjnych.
W efekcie badań powierzchniowych przeprowadzonych w latach 2012-2013 udało się wyróżnić - przede wszystkim na podstawie znamion technologicznych - zarówno ślady osadnictwa związanego z tradycją Duvesee, jak i postmaglemoską. Z badań przeprowadzonych we wcześniejszych latach, mimo pozyskania licznych artefaktów krzemiennych, nie udało się bardziej uszczegółowić chronologii zasiedlenia tych terenów w dobie mezolitu.


Neolit

Obraz osadnictwa neolitycznego kształtujący się na podstawie danych uzyskanych w efekcie archeologicznych badań zrealizowanych w okolicach Poznania, w dużej mierze wpisuje się w aktualną mapę sieci osadniczej późnej epoki kamienia na obszarze Wielkopolski. Za najstarsze ślady uznaje się te wiązane z kulturą ceramiki wstęgowej rytej (5400/5100-4800 lat BC), z którą to łączy się reprezentantów pierwszych rolników na obszarze ziem polskich. Pozostałości występują przede wszystkim w postaci fragmentów ceramiki. W pojedynczych przypadkach udało się odkryć osady, w ramach których odsłonięto obiekty nieruchome zawierające wytwory ceramiczne delikatnej (zazwyczaj fragmenty czarek w kształcie wycinka kuli, często ornamentowane m.in. wątkami nutowymi) i grubej roboty, a także artefakty krzemienne, nierzadko wykonane z „importowanych” surowców, np. krzemienia czekoladowego czy jurajskiego. Do charakterystycznych elementów osadnictwa ugrupowań związanych z kulturą ceramiki wstęgowej rytej należą przede wszystkim „długie domy”, których pozostałości odkryto w dalszej odległości od badanego obszaru - na terenie Kujaw czy okolic Kościana.
Dość trudno jednoznacznie stwierdzić czy na badanym obszarze występują ślady osadnictwa związanego z kolejnymi jednostkami - młodszymi kulturami naddunajskimi, w których skład wchodzą m.in. kultura ceramiki wstęgowej kłutej czy późnej ceramiki wstęgowej.
Wraz z pojawieniem się nowej jednostki, około 4400/4000 lat BC - grupy wschodniej kultury pucharów lejkowatych, która trwała prawie do końca neolitu, na obszarze Wielkopolski odnotowuje się znaczny „wyż demograficzny” oraz poszerzenie ekumeny rolniczej. Odzwierciedlają to również pozostałości osadnictwa zlokalizowane w okolicach Poznania, występujące w postaci licznych ułamków ceramiki i artefaktów krzemiennych dystynktywnych dla omawianej kultury.  Na terenie Wielkopolski odnotowane zostały liczne osady, niejednokrotnie o wielofazowym charakterze, a także niewielkie, krótkotrwałe punkty osadnicze, w ramach których występowały obiekty nieruchome, będące pozostałościami m.in. domostw, jam gospodarczych czy też pracowni, jak i tzw. obiektów kultowych. Z kulturą pucharów lejkowatych wiązane są również pojedyncze cmentarzyska, w tym tzw. grobowce megalityczne. Do najczęściej rejestrowanych wytworów danej jednostki należy zaliczyć fragmenty lub też całe naczynia (puchary, amfory, flasze z kryzą itp.), często ornamentowane wątkami zdobniczymi odpowiadającymi poszczególnym fazom.
Pojawienie się około 3800-3600 lat BC na obszarze Wielkopolski kolejnej, obok kultury pucharów lejkowatych, jednostki - kultury amfor kulistych (grupy wschodniej i silnych oddziaływań grupy zachodniej), również ma odzwierciedlenie w materiałach pozyskanych z okolic Poznania. Ze społecznościami wiązanymi z wyróżnioną jednostką łączy się ślady krótkotrwałych, niewielkich osad występujących w postaci półziemianek, ziemianek lub jam osadowych innego typu. Licznie reprezentowane są zabytki ruchome: ułamki ceramiki (amfor, mis, czarek itp.), wytwory krzemienne, w tym siekiery wykonane z krzemienia pasiastego, rzadziej wyroby bursztynowe (np. tarczki), kościane czy miedziane. Z tą jednostką wiązane są również pochówki ludzkie i zwierzęce (przede wszystkim bydlęce), w tym najbardziej charakterystyczne megalityczne grobowce korytarzowe, które również zlokalizowane zostały na terenie Wielkopolski.
Ostatnią neolityczną jednostką, której pozostałości odnotowano w okolicach Poznania jest kultura ceramiki sznurowej. Na obszarze Wielkopolski reprezentowana jest już początkach 3 tysiąclecia BC i charakteryzuje się przede wszystkim pojedynczymi grobami o zróżnicowanym charakterze - płaskimi jednostkowymi lub zbiorowymi, których część odznacza się obstawami kamiennymi, a także podkurhanowymi czy też ciałopalnymi. Dodatkowo, z kulturą ceramiki sznurowej na tym terenie wiąże się luźne znaleziska toporów czy też zbiory ułamków ceramiki (pucharów, amfor, kubków, garnków).
W zbiorach materiałów pozyskanych w poprzednich latach z okolic Poznania, nie udało się zidentyfikować pozostałości ugrupowań wiązanych z tzw. paraneolitem lub neolitem leśnym, czy też subneolitem, a które znane są z terenu Wielkopolski.

Epoka brązu

    Obszar Wielkopolski we wczesnej epoce brązu (2300 -1700/1600 BC) zamieszkiwany był przez społeczności związane z nową, zróżnicowaną i skomplikowaną strukturą wewnętrzną. Z tym okresem archeolodzy wiążą różne jednostki - późne fazy ugrupowań sznurowych, kulturę unietycką (ta występuje jedynie w południowo-zachodniej Wielkopolsce), iwieńską (wyróżnianą w pozostałej części Wielkopolski) czy trzciniecką oraz tzw. przedłużycką. W odniesieniu do obszaru okolic Poznania, zazwyczaj trudno stwierdzić, z którą z wyżej wymienionych jednostek można powiązać pozyskane wytwory. Jednie w południowej części badanego obszaru udało się wyróżnić pojedyncze źródła, które można uznać za pozostałości kultury trzcinieckiej oraz tzw. przedłużyckiej. Pierwsza z wymienionych jednostek pojawia się pod koniec wczesnego okresu brązu. Ślady po społecznościach łączonych z kulturą trzciniecką na obszarze Wielkopolski reprezentowane są przez niewielkie osady, a także tzw. skarby brązowe. Notowane są także pochówki, głównie kurhany, ale też szkieletowe płaskie, jak i ciałopalne. Natomiast tzw. kultura przedłużycka, należąca do kręgu kultur mogiłowych, reprezentowana jest na obszarze Wielkopolski przez pochówki kurhanowe, a także wytwory brązowe i ceramiczne.
     W późniejszym okresie - od schyłku II i początku III okresu epoki brązu na terenie Wielkopolski rozpoczyna się osadnictwo związane z kulturą łużycką (jednostką szerokiego kręgu pól popielnicowych). Odznacza się wyraźnym wewnętrznym zróżnicowaniem, co na obszarze Wielkopolski wyodrębnia się w postaci dwóch stref kulturowych - zachodniej i wschodniej. Jej szczególnie prężny rozwój widoczny jest w młodszej fazie epoki brązu, a kontynuuje się we wczesnej epoce żelaza. Intensywność źródeł pozyskanych z obszaru objętego badaniami w latach 2012-2013, a także we wcześniejszym okresie, odzwierciedla ogólny trend zasiedlenia przez ugrupowania łużyckie rozległych terenów. Z obszaru Wielkopolski znane są liczne pozostałości osadnictwa, szczególnie często rejestrowane w dolinie rzek. Występują przede wszystkim w postaci wytworów ceramicznych, o zróżnicowanej technologii i morfologii w zależności od okresu ich powstania (początkowo był to tzw. ceramika guzowa, następnie formy ostro profilowane, a w dalszym ciągu rozwoju naczynia zdobione ukośnym kanelowaniem), przedmioty brązowe - różnego typu miecze, szpile, fibule, przedmioty kamienne, jak np. toporki czy żarna, narzędzia krzemienne czy też przedmioty wykonane z poroża lub kości, a także bursztynowe i szklane, czy też zwierzęce szczątki kostne, a w późniejszym okresie - wytwory z żelaza. Z kulturą łużycką na terenie Wielkopolski wiązane są liczne osady złożone z kilku domostw, jak i większe osiedla otwarte, a także funkcjonujące w późniejszym okresie - od przełomu epoki brązu i żelaza, osiedla obronne (tzw. grody typu biskupińskiego). Znane są także bogate skarby brązowe, a także zazwyczaj rozległe cmentarzyska ciałopalne, w ramach których odnotowano płaskie groby popielnicowe i bezpopielnicowe, ale też cmentarzyska z grobami kurhanowymi.