Obraz osadnictwa w okolicach Poznania w epoce żelaza

Wczesna epoka żelaza i starszy okres przedrzymski

Nowym etapem w dziejach rozwoju cywilizacyjnego społeczeństwa Wielkopolski staje się moment pojawienia się tutaj wytwórczości żelaznej. Na obszarze wnętrza kontynentu umiejętność przetwarzania tego surowca obserwowana jest dopiero w VIII w. p.n.e. W środowisku kultury pół popielnicowych, obejmującej swym zasięgiem Europę Środkową i Zachodnią, dochodzi do przemian, w wyniku których wykształca się nowy system polityczno-ekonomiczny, opierający się w znacznej mierze na wytwórczości żelaznej. Powstanie kultury halsztackiej kończy paneuropejski horyzont rozwoju cywilizacji brązowej. Na terenach ziem współczesnej Polski zmiana ta dokonuje się u schyłku V okresu epoki brązu (ok. 700 roku p.n.e.). Nowa epoka (okres halsztacki C) manifestuje się przede wszystkim powstaniem osadnictwa w typie grodowym i recepcją przejętych z południa Europy wzorów rolnictwa i hodowli. Tereny współczesnego Poznania znalazły się na pograniczu oddziaływania silnie zhalsztatyzowanej grupy śląskiej kultury łużyckiej (a zasadniczo jej podgrupy zachodniowielkopolskiej), oraz grupy wschodniowielkopolskiej.
Kolejnym ugrupowaniem, pojawiającym się w okresie halsztackim na terenie Wielkopolski jest kultura pomorska-grobów kloszowych (w starszej literaturze określana mianem kultury wejcherowsko-krotoszyńskiej). Rozprzestrzenienie się w Wielkopolsce stylistyki właściwej dla tego ugrupowania wynika z próby przezwyciężenia kryzysu, jaki dotyka świat kultury łużyckiej. Jako jego podłoże wskazuje się tu przede wszystkim najazdy plemion koczowniczych (Scytów) oraz zmiany klimatu panującego w tej części Europy, pociągające za sobą między innymi podniesienie się poziomu wód gruntowych. Wydarzenia te miały spowodować załamanie się dotychczasowego, południowego modelu gospodarczego opartego na wzorcach idących z kręgu kultury halsztackiej, z czym łączyło się przede wszystkim porzucenie sieci osad grodowych. Próbą przezwyciężenia owych trudności, stało się przyjęcie alternatywnego, środkowoeuropejskiego modelu cywilizacyjnego, wypracowanego w strefie wybrzeża Bałtyku i przystosowanego tak do właściwego poziomu rozwoju tutejszych społeczności, jak również nowej sytuacji klimatycznej. W materiale archeologicznym obserwujemy owe zmiany głównie w obrządku pogrzebowym (groby skrzynkowe) i nowej stylistyce form ceramicznych, obecnych zwłaszcza w zespołach funeralnych (popielnice twarzowe). W rzeczywistości doprowadziły one do wykrystalizowania się nowego modelu społeczeństwa starszego okresu przedrzymskiego, o odmiennym od brązowych tradycji kultury łużyckiej wzorcu ideologiczno-gospodarczym.



Młodszy okres przedrzyski

U schyłku starszego okresu przedrzymskiego (przełom III i II w. p.n.e.), Wielkopolska traci ową jednolitość kulturową, jaką obserwujemy tutaj od momentu rozwoju kultury łużyckiej. Dochodzi tutaj wówczas do pojawienia się obok dotychczasowych jej mieszkańców utożsamianych z kulturą pomorską, grup przybyszów, którzy w wyniku migracji przynosili gotowy model właściwych sobie cech kulturowych.
Część z nich wywodziła się z terenów zasiedlonych przez społeczności szeroko pojętego kręgu jastorfskiego, ulegającemu właśnie postępującemu procesowi latenizacji. Osadnictwo kultury jastorfskiej w Wielkopolsce dobrze czytelne staje się szczególnie w odniesieniu do fazy A1 młodszego okresu przedrzymskiego. Dopiero na podstawie aktualnie prowadzonych studiów nad tą problematyką, można stwierdzić, iż w interesującym nas rejonie Polski mamy do czynienia z pobytem ludności wywodzącej się z tegoż kręgu kulturowego. Osadnictwo kultury jastorfskiej w Wielkopolsce dobrze czytelne staje się szczególnie w odniesieniu do fazy A1 młodszego okresu przedrzymskiego, zanikając na dobrą sprawę w jego kolejnym stadium, co może wiązać się z podjęciem dalszej wędrówki przez należące doń społeczności w kierunku pogranicza ziem współczesnej Rumunii i Mołdawii, gdzie w ich efekcie doszło do powstania kultury Poieneşti-Lukaševka.
Synonimem wszelkich przemian zachodzących w Wielkopolsce w młodszym okresie przedrzymskim staje się jednak kultura przeworska, rozwijająca się od przełomu III i II w. p.n.e.. Ugrupowanie to trwało na terenie ziem współczesnej Polski przez ponad 700 lat, do około 2 połowy V w. n.e. W początkach młodszego okresu przedrzymskiego jej wielkopolskie osadnictwo zdaje się charakteryzować pewnym rozproszeniem. Dotyczy to w szczególności faz A1. Przy braku w Wielkopolsce dużych osad datowanych na początek młodszego okresu przedrzymskiego (poza skupiskiem kaliskim) i przy obecności jedynie pojedynczych grobów, trudno jest bowiem mówić o stabilności jej osadnictwa. Moment zakładania jej stanowisk, w większości na tzw. „surowym korzeniu”, ma miejsce w obrębie stadium A2, a w pełni czytelny jest w kolejnej fazie rozwoju. Na tym etapie ugrupowanie to określa się jako kulturę, która uległa bardzo silnemu oddziaływaniu cywilizacyjnemu Celtów (proces latenizacji). Należąca doń ludność stosuje wówczas obrządek pogrzebowy ciałopalny, głównie jamowy, o wielu cechach typowych dla świata Celtów – rytualne niszczenie wyposażenia grobowego w tym gięcie i łamanie broni i narzędzi. Ceramika ma specyficznie pogrubione (facetowane) krawędzie, naczynia zaopatrzone są w specyficzne, przewężone po środku (iksowate) ucha. Broń i części stroju (zapinki) przypominają pierwowzory używane w świecie celtyckim. Dopiero w fazie A3 obserwujemy odejście od tych wzorów, powrót do lokalnych tradycji (miecze jednosieczne), a w końcu pojawienie się elementów nawiązujących do nowego modelu cywilizacyjnego, jaki wnosi ze sobą do społeczności środkowoeuropejskich ekspandujące w tę strefę wczesne Cesarstwo Rzymskie.



Okres wpływów rzymskich

Okres wpływów rzymskich to moment rozprzestrzeniania się w świecie środkowoeuropejskiego Barbaricum wzorów kulturowych zapożyczanych z graniczących z limesem rzymskim prowincji tego państwa. Produkowane tam wyroby stanowią pierwowzory dla tutejszych rzemiosł, chętnie naśladujących rzymską stylistykę. Napływ owych zapożyczeń oraz bezpośrednich importów stanowi doskonałe podstawy dla określeń chronologicznych dynamiki rozwoju tutejszych społeczeństw.
Rozpoczynający się w pierwszym dziesięcioleciu naszej ery wczesny okres wpływów rzymskich wyznacza w Wielkopolsce istotny moment zmiany tutejszego oblicza kulturowego. Osadnictwo kultury przeworskiej wycofuje się bowiem wówczas na linię równoleżnikowego przebiegu doliny środkowej Warty, wciąż rozwijając się w południowej części tego regionu. Współczesny Poznań, znajduje się tym samym w strefie objętej przez osadnictwo nowego społeczeństwa, powstałego wraz z przybyciem na tereny Kaszub ludności gockiej. Czytelne w sferze kultury materialnej odbicie tychże przemian przyjęło się definiować mianem kultury wielbarskiej. Jej wczesne stadium stanowi tak zwana faza lubowidzka. Charakteryzuje się ona birytualnym obrządkiem pogrzebowym, w którym znaczącą rolę odgrywają wyposażone w kamienne konstrukcje groby w szkieletowe. Zmarłym nie dawano w wyposażeniu żadnych przedmiotów żelaznych – w tym w szczególności uzbrojenia i narzędzi (tabu rytualne), bogato wyposażając natomiast w wykonane z metali kolorowych (w tym srebra i złota) ozdoby i części stroju.
Egzystencja południowo-zachodniej strefy osadnictwa kultury wielbarskiej dobiega kresu na przełomie faz C1b-C2. Zanik ten skutkuje wycofaniem się jej ludności, bez pozostawienia jakichś grup, kontynuujących w głąb późnego okresu wpływów rzymskich tradycje tego ugrupowania. Na terenach wielkopolskich w fazie C2 dochodzi do radykalnej wymiany ludnościowej, wiążącej się z wyraźnym przesunięciem się na północny-wschód tego regionu osadnictwa kultury przeworskiej. Osadnictwo kultury przeworskiej w późnym okresie wpływów rzymskich i wczesnym okresie wędrówek ludów przybiera bardzo intensywną formę. Znamy je głównie z osad, jako że w międzyczasie obrządek pogrzebowy tego ugrupowania zaczął ewoluować w kierunku form nieuchwytnych metodami archeologicznymi.



Okres wędrówek ludów

Przeobrażenia, jakie nastąpiły w trakcie V wieku w Europie w następstwie wielkich wędrówek ludów i wywołanego nimi kryzysu cywilizacji antycznej, doprowadziły do diametralnej zmiany oblicza cywilizacyjnego ziem współczesnej Polski. W trakcie V wielu zanika osadnictwo o charakterze nawiązującym do tradycji okresu wpływów rzymskich. Przypuszcza się, że dotychczasowi mieszkańcy tych terenów (przynajmniej w zdecydowanej większości) mieli wziąć udział w wielkiej wędrówce plemion germańskich, wkraczających na ziemie zachodnich prowincji Imperium Rzymskiego. Jednocześnie w pierwszej połowie VI wieku, w odniesieniu do północnych rubieżach cesarstwa bizantyjskiego, pojawiły się w źródłach pisanych wzmianki o Słowianach. Etnogeneza ich do dziś budzi liczne kontrowersje i spory wśród zajmujących się tą problematyką badaczy. W VI wieku przez środkową i południową Europę przetoczyła się druga po germańskiej wielka fala migracji – tym razem w wykonaniu plemion słowiańskich, zmieniając obraz etniczny znacznych połaci Europy. Początkowy etap rozwoju kultury materialnej Słowian wykazywał swego rodzaju model „kryzysowy”, zdecydowanie prymitywniejszy od tego, jaki prezentowały ugrupowania funkcjonujące na terenach środkowoeuropejskich u schyłku starożytności. Wiązało się to jednak z ogólnymi trendami, jakie panowały we wnętrzu Niżu Europejskiego po zerwaniu kontaktów kulturowych z ogarniętymi chaosem wędrówek ludów zachodnim prowincjami upadającego Imperium, w których rozwijają się germańskie państwa sukcesyjne. Kultura materialna Słowian czerpie ówcześnie w znikomym stopniu inspiracje z tego kręgu cywilizacyjnego. Przynajmniej takie obserwacje wynikają z materiałów osadowych, gdzie widoczne jest używanie ceramiki ręcznie lepionej i prostych narzędzi żelaznych. Brak bardziej luksusowych przedmiotów obecnych z reguły w grobach wynika z faktu, iż zmarli ówcześnie w większości przypadków chowani byli zgodnie z rytem niepozostawiającym materialnych śladów obrządków funeralnych.



Wczesne średniowiecze

Na terenach Wielkopolski cała periodyzacja okresu wczesnego średniowiecza na fazy od A do F (lata 500-1350) oparta została na przemianach w technologii wytwarzania tutejszej ceramiki. Czasy te łączą w sobie kilka momentów rozwoju społeczności słowiańskich w Wielkopolsce – poczynając od momentu kształtowania się jej osadnictwa w fazie A i B, przez okres rozwoju struktur plemiennych (faza C) i kształtowania się państwa wczesnopiastowskiego (faza D), po czasy kształtowania się historycznego społeczeństwa Wielkopolski (faza E) i przemian związanych z wczesnymi procesami urbanizacyjnymi (faza F). Mimo olbrzymich różnic kulturowo-cywilizacyjnych, dzielących momenty krańcowe tego okresu, związanych z ogromnym przeskokiem jakościowym, jaki przeszły społeczności wielkopolskie na skutek rozpoczęcia procesów państwotwórczych i wprowadzenia religii chrześcijańskiej, cały ten odcinek czasu ma jedną bardzo istotną cechę wspólną. Przemiany tu zachodzące obserwowane są bowiem prawie wyłącznie przez pryzmat zmian widocznych w materiale archeologicznym. Brakuje bowiem dla tej części Środkowej Europy źródeł pisanych, wprowadzających Wielkopolskę w czasy stricte historyczne.
Niewątpliwie jednak jest to okres niezwykle dynamiczny, co obserwujemy w sposób szczególny po roku 966. Dla obszarów współczesnego Poznania to moment szczególnie istotny. Powstaje tu bowiem naczelny ośrodek rodzącej się monarchii wczesnopiastowskiej, gdy Ostrów Tumski zyskuje rangę jednego z jej wiodących grodów stołecznych.

 

Późne średniowiecze

Późne średniowiecze to czasy od połowy XIV i XV wiek. Jest to okres wyraźnego rozkwitu państw Europy Środkowej, w tym szczególnie Polski, zjednoczonej po rozbiciu dzielnicowym. W historii Poznania okres ten rozpoczyna się dość burzliwie. W roku 1314 miasto zostaje bowiem zajęty i złupiony przez wojska Władysława Łokietka. Król przejmuje dziedziczne wójtostwo i znaczną część wsi miejskich, których pozostałości konfiskuje następnie Kazimierz Wielki. Przesunięcie szlaku handlowego z Wrocławia do Gdańska do wschodniej Wielkopolski, powoduje znaczne trudności ekonomiczne miasta. Impulsem dla ponownego jego rozwoju staje się unia Polski z Litwą. Efektem jej jest wzrost znaczenia szlaku handlowego z Brandenburgii do Wilna oraz dalej do Moskwy, który przebiegał przez Poznań. Łączy się to z powrotem tradycyjnego szlaku handlowego ze Śląska na Pomorze, nabierającego dodatkowego znaczenia po poddaniu się Polsce w roku 1454 Gdańska. W XV wieku obserwujemy zatem rozwój demograficzny tego ośrodka, przejawiający się w lokowaniu nowych miast na wyspach Ostrówek i Chwaliszewo. Powstaje wówczas wielka konurbacja składająca się z czterech niezależnych miast: Poznania, Chwaliszewa, Ostrówka i Śródki. Są to czynniki, które w znaczący sposób wpływają na kształtowanie się tutaj znaczącego ośrodka handlu oraz rzemiosła i w efekcie jego prosperity, trwającej do końca XVI wieku.

 

Okres nowożytny

Okres nowożytny w archeologii kumuluje znaleziska pochodzące od XVI wieku do współczesności. Materiały nowożytne mają kapitalne znaczenie dla śledzenia zasięgu areału pól należących do konkretnych wsi. Możemy na ich podstawie zaobserwować, jaki był krąg oddziaływania poszczególnych ośrodków wiejskich, Możemy lepiej zrozumieć także strukturę nowożytnych miast, poznać niedostrzegalne w źródłach pisanych aspekty życia codziennego mieszczaństwa.