Wyniki weryfikacyjnych badań powierzchniowych przeprowadzonych w roku 2012

Badania weryfikacyjno-powierzchniowe na wybranych obszarach prowadzone były wiosną 2012 roku. Pierwsze przejście w ramach ogólnopolskiego programu AZP na tym terenie zostało przeprowadzone w pierwszej połowie lat 80. XX w.

Wybrane do weryfikacyjnych badań powierzchniowych obszary w ramach AZP badane był prawie 30 lat temu. Od tej pory w części rejonu intensywnie zaczęło rozwijać się budownictwo mieszkaniowe, jednorodzinne i deweloperskie, a także budowa obiektów handlowych. Ponadto w strefie doliny Samicy (dopływ Warty; Kanał Mosiński) w szerokim zakresie eksploatuje się kruszywa, głównie piaski i żwiry. Szczególnie istotnych zmian nie odnotowano jedynie w południowej części badanego terenu - w strefie doliny Warty. Istniała zatem konieczność weryfikacji oceny zachowania zlokalizowanych stanowisk archeologicznych a jednocześnie dokonania weryfikacji dawnych ustaleń badawczych.

Praktyka badawcza wykazała, że drugie przejście w ramach AZP oraz porównanie badań i osiągniętych wyników daje pełniejszy obraz osadnictwa pradziejowego, średniowiecznego i nowożytnego. Przeprowadzone prace terenowe miały na celu weryfikację odkrytych stanowisk, uzupełnienie o stanowiska nowoodkryte i aktualizację struktury osadniczej obszaru.

 Na warunki dostępności i wykrywalności w istotny sposób wpłynęły: czynniki związane z procesem urbanizacji i stopniowego przeznaczania terenów rolniczych pod zabudowę mieszkalną i przemysłowo-handlową; zintensyfikowanie eksploatacji kruszyw, głównie w obrębie doliny Samicy; obecność kompleksów leśnych oraz doliny Warty i jej poziomów terasowych z  roślinnością trawiastą (łąki, pastwiska), co ogranicza możliwości obserwacji w terenie.

 

Obszary objęte badaniami powierzchniowymi

Obszary objęte badaniami powierzchniowymi

 
 

Północna część Poznania i okolice

OBSZAR 51-27

W wyniku przeprowadzonych badań weryfikacyjnych na badanym obszarze dokumentacja obejmuje obecnie 183 stanowiska (446 faktów osadniczych). Odkryto 62 nowe stanowiska archeologiczne. Pozytywnie zweryfikowano 34 stanowiska. Ogólna analiza pozyskanego materiału archeologicznego pozwala na wniosek, że na tym obszarze reprezentowane są wszystkie okresy od mezolitu (k. komornicka) po nowożytność. Szczególnie interesująca wydaje się obecność dość bogatych materiałów neolitycznych (głównie krzemiennych) oraz kultury łużyckiej. Właśnie z tego przedziału chronologicznego pochodzi najwięcej różnorodnych pozostałości, co może świadczyć o intensywnym osadnictwie. Słabiej reprezentowane jest wczesne średniowiecze. Zapewne wynika to z faktu, że na tym obszarze nie mamy pozostałości średniowiecznych wsi (poza obszarem badawczym znajdują się średniowieczne Złotniki). Jedyna miejscowość, która jest znana ze średniowiecznych źródeł pisanych to Strzeszyn (wzmianka z 1388 roku, ale układ przestrzenny nie jest zachowany). Zaskakujące jest, że w okolicy tej dawnej wsi (dziś część Poznania) nie zidentyfikowano żadnego stanowiska z tego okresu.

Nowe stanowiska nie zmieniły w istotny sposób mapy osadnictwa na obszarze 51-27, natomiast wzbogaciły o nowe stanowiska i doprowadziły do zagęszczenia wcześniej obserwowanych skupisk. Dotyczy to w szczególności rejonu w okolicy Moraska (NE część obszaru). Pojawiło się tu zaskakująco dużo nowych stanowisk, w tym licznych z materiałem kultury łużyckiej.

 

OBSZAR 51-28

W wyniku przeprowadzonych badań weryfikacyjnych na badanym obszarze dokumentacja obejmuje obecnie 172 stanowiska (402 fakty osadnicze). Odkryto 34 nowe stanowiska archeologiczne. Pozytywnie zweryfikowano 32 stanowiska. Ogólna analiza pozyskanego materiału archeologicznego pozwala na wniosek, że na tym obszarze reprezentowane są wszystkie okresy od mezolitu (k. postmaglemoska) po nowożytność. Szczególnie interesująca wydaje się obecność dość bogatych materiałów neolitycznych (krzemiennych i ceramicznych) oraz kultury łużyckiej i wczesnego średniowiecza. Intensywność osadnictwa wczesnośredniowiecznego może tłumaczyć późniejszy, średniowieczny rozwój sieci wsi. Ze źródeł pisanych znane są wsie: Koziegłowy (1296), Czerwonak (1411), Kicin (1316). Cały ten obszar na wschód od doliny Warty był własnością prywatną, w dużej mierze biskupów poznańskich. Z czasem na obrzeżach Puszczy Zielonki (jej część znajduje się w NE partii obszaru) rozwijała się kolonizacja nowożytna, w tym olęderska (np. Kliny).

Nowe stanowiska nie zmieniły w istotny sposób mapy osadnictwa na obszarze 51-27, natomiast wzbogaciły o nowe stanowiska i doprowadziły do zagęszczenia wcześniej obserwowanych skupisk. Skupiska te wynikają bardziej z dostępności terenu do badań niż reprezentują przeszłą aktywność osadniczą. Dotyczy to w szczególności rejonu w okolicy Kicina i Nowej Wsi Górnej (dziś N część Poznania).

 

 

Południowe okolice Poznania

OBSZAR 56-26

W wyniku przeprowadzonych badań weryfikacyjnych na badanym obszarze dokumentacja obejmuje obecnie 235 stanowisk (726 faktów osadniczych). Odkryto 50 nowych stanowisk archeologicznych. Pozytywnie zweryfikowano 66 stanowisk. W obrębie arkusza 56-26 znajdują się wsie o średniowiecznych korzeniach: Będlewo (1343) i Krosno (1292). Obie wsie (wraz ze znajdującym się tuż za wschodnią granicą arkusza Mosiną) tworzą swego rodzaju klamrę obejmującą od W i E cały obszar. Nie może zatem dziwić, że w tych rejonach rejestruje się wyraźne i intensywne ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego kontynuowanego później do czasów nowożytnych. Pozostałe wsie znajdujące się na obszarze (głównie Bolesławiec, Borkowice, Dymaczewo Stare i Dymaczewo Nowe) to efekt późniejszej kolonizacji związanej z melioracją doliny Samicy (Kanał Mosiński został wybudowany w latach 1850-1859) i w konsekwencji jest tam wyraźna luka związana z brakiem osadnictwa wczesnośredniowiecznego i średniowiecznego. Wyjątkiem jest kilka stanowisk w okolicy Bolesławca, na których zarejestrowano wyraźne ślady aktywności z wczesnego średniowiecza. Takie skupisko osad wczesnośredniowiecznych może być związane z obecnością grodziska stożkowatego w miejscowości Bieczyny.

Dystrybucja osadnictwa od średniowiecza po nowożytność wyraźnie jest związana z siłą ośrodka miejskiego w Mosinie i wsiami Krosno i Będlewo oraz zagospodarowywaniem szerokiej i podmokłej doliny Samicy. Oczywiście wcześniejsze osadnictwo nie było tym determinowane i jest rozłożone bardziej równomiernie. Niemniej daje się zauważyć bardziej intensywne ślady z okresu epoki kamienia (mezolit, neolit) we wschodniej części obszaru, natomiast sporo pozostałości z epoki brązu i żelaza występuje w zachodniej części obszaru. W związku z faktem niewielkiego zróżnicowania geomorfologicznego arkusza trudno jest wskazywać na jakieś preferencje w osadnictwie, a poza tym to warunki środowiskowe nie są decydujące w kształtowaniu sieci osadniczych.

Nowe stanowiska nie zmieniły w istotny sposób mapy osadnictwa na obszarze 56-26, natomiast wzbogaciły o nowe stanowiska i doprowadziły do zagęszczenia wcześniej obserwowanych skupisk. Weryfikacyjne badania powierzchniowe wskazują na zasadność weryfikacji pierwszego etapu badań powierzchniowych, nie tylko ze względu na niepełną niedostępność terenu w jednym sezonie, lecz także na możliwość zmiany liczby dostępnego materiału zabytkowego.

 

OBSZAR 56-27

W wyniku przeprowadzonych badań weryfikacyjnych na badanym obszarze dokumentacja obejmuje obecnie 208 stanowisk (737 faktów osadniczych). Odkryto 58 nowych stanowisk archeologicznych. Pozytywnie zweryfikowano 57 stanowisk. W obrębie arkusza 56-27 znajdują się wsie o średniowiecznych korzeniach: Sowiniec (1241), Rogalin (1247) i Rogalinek (przed 1510). Dominującą jednostką osadniczą jest jednak miasto Mosina, lokowane zapewne w drugiej połowie XIII wieku. Nic więc dziwnego, że osadnictwo wczesnośredniowieczne skupia się właśnie w rejonie Mosiny, Sowińca na lewym brzegu Warty oraz Rogalina i Rogalinka na prawym brzegu. W rejonie Sowińca istniała przeprawa przez Wartę.

Dystrybucja osadnictwa od średniowiecza po nowożytność wyraźnie jest związana z siłą ośrodka miejskiego w Mosinie i wsiami Sowiniec oraz Rogalin i Rogalinek (jako kontynuacji wcześniejszego osadnictwa) oraz zagospodarowywaniem szerokiej doliny Warty. Właśnie w kontekście zagospodarowywania tej szerokiej doliny pojawiła się kolonizacja nowożytna i tam też w dużej mierze występują stanowiska nowożytne (w tym osady). Oczywiście wcześniejsze osadnictwo nie było tym determinowane i jest rozłożone bardziej równomiernie. Wyraźnie widać, że dolina Warty stanowiła ważny szlak komunikacyjny, a „przełom Warty” był wykorzystywany do kontroli tego szlaku. W konsekwencji licznie na różnych poziomach terasowych obecne są ślady osadnictwa ze wszystkich okresów od schyłkowego paleolitu/mezolitu po okres wpływów rzymskich.

Nowe stanowiska nie zmieniły w istotny sposób mapy osadnictwa na obszarze 56-27, natomiast wzbogaciły o nowe stanowiska i doprowadziły do zagęszczenia wcześniej obserwowanych skupisk. Dotyczy to w szczególności obszarów na terasach nadzalewowych na lewym brzegu Warty. Niewykluczone, że w trakcie badań w 1983 roku były one trudno dostępne. Weryfikacyjne badania powierzchniowe wskazują na zasadność weryfikacji pierwszego etapu badań powierzchniowych, nie tylko ze względu na niepełną niedostępność terenu w jednym sezonie, lecz także na możliwość zmiany liczby dostępnego materiału zabytkowego.